అర్ధరాత్రి స్వాతంత్య్రం వెనుక..? రిటైర్డ్ ఐఏఎస్ చెప్పిన రహస్యం!

మన భారతదేశం 79వ స్వాతంత్య్ర దినోత్సవ వేడుకలను జరుపుకుంటున్న ఈ శుభవేళ, గతంలో మనం నిర్వహించుకున్న స్వర్ణోత్సవ (Golden Jubilee) సంబరాలు సహజంగానే గుర్తుకొస్తాయి. ‘అర్ధరాత్రి లభించిన స్వాతంత్య్రానికి’ గుర్తుగా అప్పట్లో అర్ధరాత్రి వేళ ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు నిర్వహించేవారు. నిద్రమత్తు కళ్లతో ఆ సమయంలో జనాలు పడిన తిప్పలు ఇప్పటికీ మనందరికీ జ్ఞాపకమే. కాలక్రమేణా ఆ అర్ధరాత్రి వేడుకల ఇబ్బందులు మనకు తప్పినప్పటికీ.. చరిత్రను ప్రేమించే ప్రతి ఒక్కరి మదిలో ఒక ప్రశ్న నిరంతరం మెదులుతూనే ఉంటుంది.. అసలు భారతదేశానికి అర్ధరాత్రి వేళే స్వాతంత్య్రాన్ని ఎందుకు ప్రకటించారు? ఆ సమయం మన నాయకులు కోరుకున్నదా? లేక అనివార్యంగా వచ్చిపడిన పరిస్థితా? నెహ్రూ చెప్పిన ఆ చారిత్రాత్మక “విధితో ముఖాముఖి” (Tryst with Destiny) ప్రసంగానికి ఆ అర్ధరాత్రి వేళే ఎందుకు వేదికైంది? దాని వెనుక ఎక్కువ మందికి తెలియని ఒక ఆసక్తికరమైన రహస్యం దాగుంది!

ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతకడానికి, నా జ్ఞాపకాల పొరలను దాటుకుంటూ మిమ్మల్ని మళ్లీ 1980ల నాటి రోజుల్లోకి తీసుకెళ్లాలి. అప్పట్లో నేను ఢిల్లీలోని ప్రతిష్టాత్మక జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం (JNU) లో రీసెర్చ్ స్కాలర్‌గా ఉన్నాను. ఎం.ఫిల్ కోర్సును అత్యధిక గ్రేడ్ పాయింట్లతో పూర్తి చేయడంతో నాకు నేరుగా పిహెచ్‌డి (PhD) చేసే అర్హత లభించింది. అయితే, సివిల్ సర్వీసెస్ (IAS) పరీక్ష రాయడానికి నాకింకా వయస్సు సరిపోకపోవడంతో మధ్యలో ఒక ఏడాది కాలం ఖాళీగా దొరికింది.

నేను ఖాళీగా ఉండటం గమనించిన నా ప్రొఫెసర్, రీసెర్చ్ గైడ్.. నన్ను ఒక అరుదైన చారిత్రాత్మక ప్రాజెక్టులో భాగస్వామిని కావాలని కోరారు. అంతర్జాతీయంగా అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన రచయితలు లారీ కొల్లిన్స్, డొమినిక్ లాపియర్ (ప్రసిద్ధ ‘ఫ్రీడమ్ ఎట్ మిడ్‌నైట్’ పుస్తక రచయితలు) భారతదేశ చివరి వైస్రాయ్ లార్డ్ లూయిస్ మౌంట్‌బాటెన్‌కు సంబంధించిన కొన్ని వందల రహస్య వ్యక్తిగత పత్రాలను, డైరీలను సేకరించారు. ఆ అరుదైన ప్రైవేట్ పత్రాలను సంపూర్ణంగా చదివి, ఎడిట్ (సవరణ) చేసే బాధ్యత నా ముందుకు వచ్చింది.

అలా నా కళ్ల ముందు భారతదేశ విభజన, స్వాతంత్య్ర ప్రకటన వెనుక అసలైన చరిత్రకు సంబంధించిన అద్భుతమైన సమాచారం లభించింది. ఆ పత్రాల నుండి సరికొత్త చారిత్రక ప్రచురణల కోసం విషయాలను వెలికితీసే పరిశోధనలో నేను పూర్తిగా మునిగిపోయాను. ఆ తర్వాతే ఆ సమాచారమంతా ‘మౌంట్‌బాటెన్ అండ్ ది పార్టిషన్ ఆఫ్ ఇండియా’, ‘మౌంట్‌బాటెన్ అండ్ ఇండిపెండెంట్ ఇండియా’ అనే రెండు విడివిడి ప్రతిష్టాత్మక సంపుటాలుగా (Volumes) పుస్తక రూపంలో వెలువడ్డాయి. ఆ పత్రాలలోనే దాగుంది.. మన దేశానికి అర్ధరాత్రి స్వాతంత్య్రం రావడం వెనుక ఉన్న ఆ అసలు రహస్యం!

అంతర్జాతీయ బెస్ట్ సెల్లర్ ‘ఫ్రీడమ్ ఎట్ మిడ్‌నైట్’ (Freedom at Midnight) పుస్తక పరిశోధన సమయంలో.. ఆ రచయితలు లార్డ్ మౌంట్‌బాటెన్‌ను నేరుగా చేసిన ఒక అత్యంత రహస్య, ఆసక్తికరమైన ఇంటర్వ్యూ నా కంటపడింది. ఆనాటి ఆడియో రికార్డింగ్ ఆధారంగా రాసుకున్న ఆ ఇంటర్వ్యూ విశేషాలు ‘మౌంట్‌బాటెన్ అండ్ ది పార్టిషన్ ఆఫ్ ఇండియా’ మొదటి సంపుటంలో అచ్చయ్యాయి. భారతదేశానికి స్వేచ్ఛను ప్రకటించే విషయంలో మౌంట్‌బాటెన్ రాజఠీవి, అహంకారం, నిర్లక్ష్య వైఖరిని ప్రదర్శిస్తూ ఆ ఇంటర్వ్యూలో పంచుకున్న సంచలన నిజాలను.. ఇచ్చిన సమాధానాలను పరిశీలిద్దాం…

ప్రశ్న: “భారత స్వాతంత్య్ర దినోత్సవాన్ని సరిగ్గా ‘ఆగస్టు 15’ నాడే నిర్వహించడానికి ముందస్తు చారిత్రక ఆధారాలు గానీ, ప్రణాళికలు గానీ ఏవీ లేవు. మరి ఆ నిర్దిష్టమైన తేదీని అసలు ఎవరు కనిపెట్టారు? ఎవరు నిర్ణయించారు?”

మౌంట్‌బాటెన్ సమాధానం: “నిజం చెప్పాలంటే.. నేను ఈ తేదీ గురించి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూతో చర్చించాను. ఇందులో మొదటిగా అందరినీ ఆశ్చర్యపరిచే పచ్చి నిజం ఒకటి ఉంది. నేను ‘ఆగస్టు 15’ అనే తేదీని ఎంచుకోవడానికి వెనుక ఎలాంటి చారిత్రక లేదా జాతీయ కారణాలు లేవు. దానికి గల ఏకైక కారణం— సరిగ్గా దానికి రెండేళ్ల క్రితం (నేను సింగపూర్‌లో మిత్రదేశాల ఆగ్నేయాసియా దళాల సుప్రీం కమాండర్‌గా ఉన్నప్పుడు) జపాన్ సైన్యం నా ముందే మోకరిల్లి, లొంగిపోయిన చారిత్రాత్మక విజయ తేదీ అది! నా వ్యక్తిగత విజయానికి గుర్తుగా నేను ఆ రోజును ఎంచుకున్నాను తప్ప.. అందుకోసం నేను భారతదేశంలోని ఏ ఒక్క జ్యోతిష్య నిపుణుడిని సంప్రదించలేదు.

భారతీయులకు జ్యోతిష్యం, ముహూర్తాలపై నమ్మకం చాలా ఎక్కువ. కానీ అప్పట్లో నాకా విషయం అంతగా తెలియదు. ఏదైనా అశుభకరమైన రోజున లేదా చెడు ముహూర్తాన వారు ఏ శుభకార్యాన్నీ ప్రారంభించరు. నెహ్రూకు వ్యక్తిగతంగా జ్యోతిష్యంపై పెద్దగా నమ్మకం లేకపోయినప్పటికీ.. దేశంలోని అత్యధిక శాతం మంది ప్రజలు, నాయకులు దీనిని బలంగా నమ్ముతారని, నేను ఆవేశంలో ఎంచుకున్న ‘ఆగస్టు 15’ అసలు మంచి రోజు కాదని నెహ్రూ నాతో చెప్పారు. ఆ సమయంలో జ్యోతిష్కులను సంప్రదించకపోవడం నా పొరపాటే అనిపించింది, కానీ అప్పటికే నేను తేదీని ప్రకటించేయడంతో వెనక్కి తగ్గలేకపోయాను.

అప్పుడు నెహ్రూ ఆలోచించి ఒక అద్భుతమైన ఉపాయాన్ని చెప్పారు.. “లార్డ్ మౌంట్‌బాటెన్.. ఒక పనిచేద్దాం! మనం ఆగస్టు 14వ తేదీ అర్ధరాత్రి వేళ ప్రత్యేక పార్లమెంట్ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేసుకుందాం. గడియారంలో రాత్రి 12గంటల ముల్లు కొట్టే ఆ సరిహద్దు సమయంలో అధికార మార్పిడి చేసుకుంటే.. అది భారతీయుల నమ్మకం ప్రకారం ఎంతో శుభప్రదంగా మారుతుంది” అన్నారు.

నెహ్రూ చెప్పగానే.. ప్రపంచమంతా గాఢనిద్రలో మునిగిపోతున్న వేళ, సరిగ్గా అర్ధరాత్రి 12 గంటలకు ఒక దేశానికి స్వేచ్ఛను ప్రకటించడం అనేది ఎంతటి నాటకీయమైన, అద్భుతమైన ఆలోచన అని నేను ఆశ్చర్యపోయాను! కానీ ఇక్కడ మీరు ఒక విషయాన్ని స్పష్టంగా గుర్తుంచుకోవాలి.. ఆ అర్ధరాత్రి సమయాన్ని మేము ఏదో ప్రపంచాన్ని ఆకట్టుకునే నాటకీయత కోసం ముందే ప్లాన్ చేసుకోలేదు. కేవలం నేను ముహూర్తం చూసుకోకుండా ఒక ‘తప్పు రోజును’ (ఆగస్టు 15ను) దేశ స్వాతంత్య్ర దినోత్సవంగా ప్రకటించడం వల్లే.. ఆ తప్పును సరిదిద్దడానికి జ్యోతిష్కుల సలహా మేరకు ఆ అర్ధరాత్రి ముహూర్తాన్ని ఖరారు చేయాల్సి వచ్చింది!”

ఇదీ అసలు సంగతి! చివరి బ్రిటిష్ వైస్రాయ్ మౌంట్‌బాటెన్ అహంకారానికి.. భారతీయ జ్యోతిష్య నిపుణుల సమయస్ఫూర్తి ఉపాయానికి మధ్య జరిగిన ఒక అసౌకర్య రాజీ ఫలితంగానే, ఈ ‘అర్ధరాత్రి స్వాతంత్య్రం’ మన దేశ చరిత్రపై శాశ్వతంగా లిఖించబడింది. తన వ్యక్తిగత విజయ గర్వంతో ఒక స్వార్థపరుడైన వైస్రాయ్ ఏకపక్షంగా ఒక తేదీని (ఆగస్టు 15ను) నిర్ణయిస్తే.. మన భారతీయ అగ్ర నాయకులు ఆయన స్వచ్ఛంద నిర్ణయానికి ముక్తకంఠంతో లొంగిపోవాల్సి రావడం నిజంగా ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది.

నెహ్రూ ఈ అశుభ ముహూర్తం తాలూకు విషయాన్ని ఇతర జాతీయ నాయకుల వద్ద ప్రస్తావించినప్పుడు.. ముఖ్యంగా ‘ఉక్కు మనిషి’ సర్దార్ వల్లభభాయ్ పటేల్, జె.బి. కృపలానీల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకత వ్యక్తమైంది. ఆ అశుభకరమైన రోజున దేశానికి స్వేచ్ఛను ప్రకటించడాన్ని వారు పూర్తిగా నివారించాలనుకున్నారు. కానీ, దౌత్యపరంగా అప్పటికే తేదీ ఖరారైపోవడంతో.. చివరికి ఈ చారిత్రక చిక్కుముడిని విప్పడానికి ఒక చతురతతో కూడిన ‘జ్యోతిష్య ఉపాయం’ పైనే ఆధారపడవలసి వచ్చింది.

భారతీయ సనాతన హిందూ క్యాలెండర్ ప్రకారం.. ఒక కొత్త రోజు లేదా తిథి అనేది సూర్యోదయంతో ప్రారంభమవుతుంది. కానీ, బ్రిటిష్ వారు అనుసరించే గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్ ప్రకారం సరిగ్గా రాత్రి 12 గంటల (అర్ధరాత్రి) ముల్లు దాటగానే కొత్త తేదీ ప్రారంభమవుతుంది. ఈ రెండు క్యాలెండర్ల మధ్య ఉన్న కాల వ్యత్యాసమే.. ఆనాటి అర్ధరాత్రి వేళ చారిత్రక స్వాతంత్య్ర సంబరాలకు ప్రధాన కారణమైంది.

బ్రిటిష్ వారికి ఆగస్టు 15వ తేదీ రావాలి.. భారతీయులకు సూర్యోదయం కాకముందే (అంటే వారి లెక్క ప్రకారం ఇంకా ఆగస్టు 14వ తేదీ ఉత్తమ ముహూర్తంలోనే) అధికార మార్పిడి జరగాలి! రెండు వైపులా గెలుపుగా కనిపించిన ఈ పరిష్కారం.. వాస్తవానికి ఒక అనివార్యమైన చారిత్రక రాజీ మాత్రమే. భారతీయ ప్రజల సెంటిమెంట్లను ఏమాత్రం పట్టించుకోని ఒక విదేశీ వైస్రాయ్ మొండి నిర్ణయానికి.. అప్పటి మన నాయకులు అంగీకరించాల్సి రావడం విచారకరమైన నిజం.

అలా.. ఒక వైస్రాయ్ చేసిన పొరపాటును కప్పిపుచ్చుకోవడానికి కుదిరిన ఆ అర్ధరాత్రి ముహూర్తమే.. చివరకు మన దేశానికి “విధితో ముఖాముఖి” (Tryst with Destiny) గా మారిపోయింది. కాలక్రమేణా హాంకాంగ్ వంటి కొన్ని ఇతర దేశాలు కూడా బ్రిటీష్ వారి నుండి విముక్తి పొందేటప్పుడు ఇదే అర్ధరాత్రి పద్ధతిని అనుసరించినప్పటికీ.. మన భారతదేశానికి మాత్రం ఇది స్వాతంత్య్ర ఆరంభ దశలోని ఒక విచిత్రమైన, అనివార్యమైన రాజీకి సజీవ ప్రతీకగా చరిత్రలో మిగిలిపోయింది!

✍️ బి.పి. ఆచార్య
ఐఏఎస్ (రిటైర్డ్)
(రచయిత తెలంగాణ రాష్ట్ర విశ్రాంత స్పెషల్ చీఫ్ సెక్రటరీ. ఇవి ఆయన వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలు. రచయితను bpacharya@gmail.com లో సంప్రదించవచ్చు.)